Czy umowa dożywocia zawarta między spadkodawcą a jednym z jego dzieci może oznaczać faktyczne wydziedziczenie drugiego dziecka?

Nad sprawą pochylił się Sąd Okręgowy w Łodzi, który postanowieniem z dnia 31 lipca 2026 roku, sygn. akt III Ca 1348/25 oddalił apelację wnioskodawcy (syna spadkodawcy) kwestionującego umowę dożywocia, którą jego ojciec zawarł za życia z przyrodnią siostrą, przekazując jej na własność lokal mieszkalny (będący jednocześnie jedynym składnikiem majątkowym spadkodawcy) w zamian za zapewnienie spadkodawcy dożywotniego utrzymania, pielęgnacji w chorobie (zmarły chorował na nowotwór jelita grubego z przerzutami) oraz sprawienie pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom.

Spadkodawca mimo postępującej choroby zachował pełną świadomość, o czym również zaświadczył notariusz sporządzający umowę dożywocia. Zmarły sam wyszedł z inicjatywą zawarcia umowy, chcąc tym samym okazać wdzięczność córce za okazywaną pomoc w chorobie.

Wnioskujący o ustalenie nieważności zawartej umowy dożywocia syn spadkodawcy twierdził, iż ojciec oraz jego przyrodnia siostra zawarli pozorną umowę dożywocia, chcąc pod nią ukryć umowę darowizny, zmierzając do pozbawienia syna spadku i roszczeń z zachowku. Syn argumentował to stwierdzeniem, że ojciec zawierał umowę dożywocia w świadomości rychłej śmierci, a więc wiedział, że umowa ta nie będzie długo wykonywana, co miało wskazywać na pozorność umowy. W ocenie syna spadkodawca działał z wolą jego pokrzywdzenia, wiedząc, że nie mógłby go wydziedziczyć z powodu stanu intelektualnego i braku jego samodzielności (syn był osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym).

Sąd Rejonowy stwierdził, iż spadkodawca zachował pełną świadomość i swobodę podczas zawierania umowy, która była nadto wykonywana przez obie strony (córka aż do śmierci ojca zapewniała mu opiekę i pielęgnację w chorobie), spadkodawca zaś do ostatnich chwil życia wierzył w swoje wyleczenie, tym samym nie zaszła w sprawie żadna z wad oświadczenia woli, która skutkowałyby orzeczeniem o nieważności umowy dożywocia. Jednocześnie spadkodawca i syn mieli dobre relacje, ojciec nie chciał go wydziedziczyć i nadto wiedział, że syn zyskał zabezpieczenie mieszkaniowe zapewnione mu przez jego matkę. Tym samym Sąd Rejonowy oddalił wniosek syna o stwierdzenie nieważności umowy dożywocia.

Sąd Okręgowy w swoim wywodzie wskazał, iż spadkodawca na moment zawarcia umowy dożywocia nie znajdował się w stanie bezpośredniego zagrożenia życia, był osobą chodzącą, w pełni świadomą i kontaktową. Nadto wierzył w swoje wyleczenie, zapisywał się na kolejne inwazyjne zabiegi, co przemawia za tym, iż spadkodawca liczył na to, iż umowa dożywocia będzie trwać przez dłuższy czas.

Sąd Okręgowy wskazał dalej, że przepisy prawa cywilnego gwarantują właścicielowi majątku pełną swobodę dysponowania nim za życia. „Właściciel nie ma prawnego ani moralnego obowiązku równego obdzielenia majątkiem wszystkich swoich zstępnych, ani też zachowania składników majątkowych celem umożliwienia im dziedziczenia lub zgłoszenia roszczeń o zachowek. Skorzystanie przez spadkodawcę z prawa do rozporządzenia swoim jedynym składnikiem majątkowym w drodze odpłatnej umowy dożywocia na rzecz córki - w zamian za realną opiekę i w odwdzięczeniu za dotychczasową pomoc - mieści się w granicach swobody umów i praw podmiotowych (art. 140 k.c., art. 353¹ k.c.). Wybór odpłatnej umowy dożywocia zamiast darowizny - nawet przy pełnej świadomości faktu, że umowa ta jako odpłatna nie rodzi obowiązku zapłaty zachowku - stanowi uprawnienie właściciela i samo w sobie nie sprzeciwia się prawu ani zasadom współżycia społecznego.”

Tym samym zawarcie umowy dożywocia ze spadkobiercą, która może skutkować „opróżnieniem” spadku z niemalże całości składników majątkowych nie jest równoznaczne z wydziedziczeniem innego spadkobiercy.

Z pełną treścią postanowienia można zapoznać się TUTAJ.

ŹRÓDŁA: postanowienie Sądu Okręgowego w Łodzi z 31.07.2026 r., sygn. III Ca 1348/25, LEX nr 4147242.

Zamieszczone informacje nie stanowią porady prawnej w indywidualnej sprawie. Jeśli chcesz zakwestionować umowę dożywocia bądź obronić się przed takim żądaniem bądź masz do rozwiązania sprawę spadkową - skontaktuj się z Nami!

adw. Dominika Witkowska